Azərbaycan Dillər Universitetinin
İngilis Dilinin Fonetikası Kafedrası 

I. Fonetika kafedrasının yaranması və tarixi haqqında məlumat 

Fonetika kaferdrası 1953 –cü ildə yaradılmışdır. Fonetika kafedrası ingilis, fransız  və alman fakültələrində işləyən bir nece müəllimin garışığından ibarət olan bir kafedra idi.

Alman dili fakultəsində tanınmış şəxs və bu  laboratoriya hörmət edilən baş müəllimlərdən Cəfər Mehdi  Cəfərov kafedra müdiri secildi.

Onun iqtisadiyyat üzrə universitet dərəcəsi var idi, çünki o, XX əsrin 20 – ci illərində Almaniyada Universitet bitirmişdir. Sovet hakimuyyəti illərində o, ixtisasını dəyişdi və Alman dili müəllimi oldu. Yenicə təşkil olunmuş kafedranın  ilk üzvləri filologiya elmləri namizədi ingilis dili müəllimi Fuad Kazımov, baş müəllim Çingiz Dadaşov, baş müəllim Kseniya Sokolova, farnsız dili müəllimi (baş müəllim) Liliya Pridiomenko, alman dili müəllimi (baş müəllimi ) Adilə Sadıxova və laboratoriya işçisi ingilis dili müəllimi  Madlena Kutukova idi.

Kafedranın, belə az sayda müəllimə malik olması Azərbaycan Pedaqoji  Xarici Dillər İnstitununa gəbul olunmuş  tələbələrin məhdud sayı ilə əlagələndirilirdi. Belə ki, ingilis dili fakultəsinin hər il 50, fransiz və alman dili fakultələrinin isə hər birinin 25 tələbəsi olurdu.

Keçən əsrin 60 – cı illərindən  başlayaraq instituta gəbul olunan tələbələrin sayının artması fonetika kafedrasının üzvlərinin sayının artmasına gətirib çıxatrdı. Belə ki, gənc  nəsildən, başlıca olarag institutu bitirən yeni müəllimlərdən bu kafedrada işə götürülməyə başlandı. Onlardan bəziləri  müxtəlif ildə alim kimi yetişdiyindən fonetika üzrə ixtisaslaşdilar:  Kamal Dadaşov, Oktyabr Əmirbəyov, Sayadulla Babayev, Fəxrəddin Veysəlov.  Digər çoxlu gənc müəllimlər 1- ci və 2 –ci kurslarda praktik fonetikadan dərs demək  ücün işə götürüldülər.

Eyni zamanda fonetika kafedrasının müdiri Cəfər Cəfərovun təşəbbücü ilə fonetika kafedrasının nəzdində “ Şifahi nitg labarotoriyası” adı ilə yeni bir şöbə  yaradıldı.

 Bu laboratoriya tezliklə tələbələrin sevimli yerinə çevrildi. Bu  laboratoriya binanın uzun

bir qanadını əhatə edirdi. Bu  laboratoriya 10 otaqdan və bütun  lazım olan texniki avadanlıgla təhçiz edilmiş  koridordan ibarıt idi. Burada bir səsyazma studiyasıda var idi. Bu studiyada tələbələrin qulaq asması ücün dərsliklərdən mətnlər lentə yazılırdı. Yüzlərlə tələbələr hər gün bu laboratoriyaya gəlir, audo – visual vasitələrlə müstəqil işləyir, yazılmış mətnlərə qulaq asır, özlərinin nitqlərini lentə yazır və tələffüz səhvlərini düzəldirlər. Əksər

müəllimlər, o cümlədən leksika və qrammatika kafedralarının müəllimləri də daxil olmagla, müasir avadanlıqla təhciz olunmuş  bu otaqlarda özlərinin praktik dərslərini kecirdilər.

Keçən əsrin 70 – ci illərində kafedra və laboratoriyada 70 –dən cox müəllim, mühəndis və digər texniki şəxslər işə götürüldü, məşğullğa cəlb edildi.

Bu şəraitdə iki bölmənin işinin öhdəsindən gəlmək, yəni fonetika və şifahi nitg laboratoriyası, Cəfər Cəfərov ücün çətin idi. Belə ki, 1971 – ci ildə Cəfər Cəfərov fonetika kafedrasının müdiri vəzifəsindən istefa verdi və laboratoriyanın müdiri vəzifəsində  qaldı.

 Az bir müddətdən sonra S.M.Babayev  fonetika kafedrasının müdiri seçildi.

Qeyd etmək lazımdır ki, o zaman M,F.Axundov adı ilə fəaliyyət göstərən APDİ   müstəqil institutun  birləşməsi idi ( 1959 APRDƏİ Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutu və APXDİ Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu).

Belə ki, 1973 – ildə AKP – in birinci katibi Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Mərkəzi Komitənin qərarı ilə hər iki institut müstəqil təşkilatlar, qurumlar kimi yenidən yaradıldı.

Bu qərar Respublikanın orta məktəblərində xarici dil müəllimlərinə olan ehtiyacını  ödəmək məqsədilə hər il instituta daha  çox tələbə qəbul edilməsinə bir əsas verdi.

Bu zaman fakültələrin və ixtisasların ayrılması institutda bəzi kafedraların yaranmasına ehtiyac var idi. Belə ki, 1973 –ildə  İnstitut Elmi Şurasının qərarı ilə fonetika kursları iki kafedraya bölündü: İngils dilinin fonetikası kafedrası, fransız və alman dilinin fonetikası kafedrası. S.M.Babayev əvvəlki kafedranın müdirliyini davam etdirdi. Sonra yaranan kafedraya F.Y.Veysəlov müdir seçildi.

Həmin ildə S.M.Babayev İnstitutun elmi işlər üzrə prorektoru təyin edildi. O vaxta kimi ingilis dilinin  fonetikası kafedrasinda iki baş müəllimi M.Garayeva və Ə.Cəfərov elmlər namizədi oldu. Bunlardan M.Qarayeva ingilis dili kafedrasının yeni müdiri secilir. M.Qarayeva kafedra müdirliyindən sonra aşağıdakılar kafedranın müdir vəzifəsinə gəldilər: Faiq Hüseynov, Elxan Mirzəyev, Əminə Məmmədova, Sayadulla Babayev.

Sonuncu 1992 – ci ildə institutun  elmi işləri üzrə prorektor vəzifəsindən azad olundu  və kafedrada professor vəzifəsində işlədi. Sonra o, xəstəliyi ilə əlaqədar  2008 – ci ildə kafedra müdirliyindən ərizəsi ilə azad olundu və hal – hazırda həmin kafedrada professor vəzifəsində işləyir.

Hal hazırda ingils dilnin fonetikası kafedrasına,  2008 – ci ilin oktyabr ayından təyin edilmiş, filologiya elmlər doktoru, professor F.H.Zeynalov başçılıq edir. 

II. Kafedranın missiyası 

1)İngilis dilinin  fonetikası kafedrasının ən vacib missiyası tələbələri gələcək ingilis dili müəllimi kimi yetişdirməkdən, onlara Böyük Britaniyada ingilis ədəbi tələffüzü norması kimi seçilmiş BBC aksent modelinin tələffüz xüsusiyyətlərini, eləcə də mümkün qədər ingilis dilinin Amerika variantının bəzi tələffüz cəhətlərini təlim edib öyrətməkdən ibarətdir. Bu başlıca əsas vəzifəyə əlavə olaraq, praktik fonetika kursu yüksək səviyyədə ingilis dili nitq (danışıq) səsləri sistemini, onların artikulyator təsvirlərini və təsnifatını və ingilis dilinin fonetik quruluşunun bütün komponentlərinə aid olan qaydaları və nəzəriyyələrin öyrənilməsi məqsədini güdür.

Bakalavr səviyyəsində ingilis dilinin fonetikası kursu iki mərhələni əhatə edir: praktik fonetika və nəzəri fonetika. Hər iki səviyyə yalnız ingilis dilində tədris edilir, öyrədilir (praktik məşğələ və mühazirə seminar formalarında). Lakin başlanğıc mərhələsində ehtiyac olduqda fonetik qaydalar ana dili ilə müqayisəli şəkildə aparıla bilər.

Hər bir semestr 15 həftə çərşivəsində sona çatır və tələbələrin biliyi yazılı yoxlama içi ilə qiymətləndirilir. Kursun sonunda tələbələrə bir seçim verilir: tələbələr ya buraxılış işi yazır, ya da həmin fəndən dövlət imtahanı verir.

2) İngilis dilinin fonetikası kafedrasının ikinci vacib missiyası magistr səviyyəsində yüksək  keyfiyyətli gələcək ingilis dili müəllimləri hazırlamaqdan ibarətdir. Belə ki, magistr pilləsinin birinci semetrində kafedranın ixtisaslaşmış professorları fonologiyadan mühazirə oxuyur və seminar aparırlar.

Magistr pilləsində “İngilis dilinin fonologiyası” kursu 48 akademik saat həcmində tədris edilir və birinci semestrin sonunda tələbələrin biliyi yoxlama yazı işi ilə qiymətləndirilir. Bundan sonra magistrlərin bəziləri  müxtəlif mövzular üzrə fonetika və fonologiyadan magistlik dissertasiyası mövzusu götürüb yazırlar və onları ixtisaslaşdırılmış xüsusi dövlət komissiyalarda müdafiə edirlər.  

III. Təhsil və elmi fəaliyyət 

1) Hər il ingilis dilinin fonetikası kafedrasının üzvləri “Müasir dilçiliyin və xarici dillərin tədrisinin aktual problemləri” tematikası üzrə beynəlxalq, regional və Respublika səviyyəsində keçirilən elmi konfransların işində iştirak edirlər.

(Bu yaxınlarda keçirilən konfransların işində prof. S.Babayev, prof. F.Zeynalov, dos. Ə.Cəfərov, dos. Q.Heybətov, b/m.S.Əzizov, f.e.n.b/m S.Poladova iştirak etmişlər.)

2) Prof. S.Babayev və prof. F.Zeynalov öz üzərində işləyən yüksək ixtisaslı fonetistlərin hazırlanması işinə cəlb edilmişlər. Bu günə kimi prof. S.Babayev elmi rəhbər kimi 9 elmlər namizədi hazırlamışdır (bir nəfəri isə elmlər namizədi olmaq üçün növbə gözləyir.) Prof. F.Zeynalov isə 3 aspiranta və 2 dissertanta rəhbərlik edir. Onun aspirantlarından biri Yəmən Respublikası vətəndaşıdır. Onun dissertantlarından birinin işi müzakirəyə hazırdır.

Hal-hazırda kafedranın 45 nəfər üzvündən 9 nəfəri alimlık və peşəkar təcrübə qazanmışlar;

1. S.Babayev-f.e.n., professor

2. F.Zeynalov- f.e.d., professor

3. Ə.Cəfərov- f.e.n., dosent

4. E. Mirzəyev- f.e.n., dosent

5. Q.Heybətov- f.e.n., dosent

6. E.Hüseynova- f.e.n., b/m

7. S.Poladova- f.e.n., b/m

8. L.Qurbanova- f.e.n., b/m

9. Z.Quliyeva- f.e.n., b/m 

IV. Akademik proqramlar və peşəkar kurslar 

1.Tədris planına uyğun olaraq ingilis dilinin fonetikası kafedrası aşağıdakı akademik proqramları işləyib hazırlamışdır. 

1) Bakalavr pilləsi üçün nəzərdə tutulan ingilis dilinin praktik fonetikası üzrə proqramı (b/m S.Əzizov) 1996.

2) Bakalavr pilləsi üçün nəzərdə tutulan ingilis dilinin praktik fonetikası üzrə yeniləşmiş proqram (prof. F.Zeynalov , b/m S.Əzizov) 2009.

3) Bakalavr pilləsi üçün nəzərdə tutulan ingilis dilinin nəzəri fonetikası üzrə proqramı (prof. S.Babayev) 2009.

4) Magistr pilləsi üçün ingilis dilinin fonologiyası üzrə proqramı (prof. S.Babayev) 2009.

2. İngilis dilinin fonetikası kafedrası bakalavr pilləsi tələbə qruplarını praktik və nəzəri  fonetika kursları üzrə, magistr pilləli tələbələri isə fonologiyaya dair kurs kitabları, materialları və dərs vəsaitləri ilə təmin edir;

1) S.M. Babayev. English phonetics.Bakı, 2005.

2) F.H. Zeynalov. Practical English phonetics. Book I. Bakı, 2007.

3) F.H. Zeynalov. Supplement to the Book “Practical English phonetics”. Book II. Bakı, 2007.

4) Lectures on English theoretical phonetics. (complied by. prof. S.Babayev)

5) Lectures on English theoretical phonetics. (complied by. prof. F.Zeynalov)

6) S.M. Babayev. English phonology. Bakı, 2004. (for master's level)

7) Lectures on English phonology. (complied for master's level by. prof. S.Babayev)

8) A.Axundov, S.Babayev, F.Zeynalov. İngilis və Azərbaycan dillərində vurğunun ritmik-melodik xüsusiyyətləri. Bakı, 1996.

9) F.H.Zeynalov, Ə.Məmmədova. İngilis dilində orfofonik çalışmalar.Bakı, 1996.

10) F.H.Zeynalov, Z.Hüseynova. Pronunciation and Spelling in English.Bakı, 1998.